Bâkıllânî’de İlâhî Sıfatlar ve Kelâmullah

Eş‘arî kelâm geleneğinin sistemleşmesinde merkezi bir rol oynayan Ebû Bekir el-Bâkıllânî’nin Kelâmullah konusundaki görüşleri ve bu çerçevede geliştirdiği özgün metodoloji, bu eserin ana eksenini oluşturmaktadır. İslam düşünce tarihinin en köklü tartışmalarından biri olan Kur’an’ın mahiyeti meselesi, Bâkıllânî’nin zât-sıfat teorisi üzerinden analiz edilmektedir. Eserin başlangıcında, Bâkıllânî’nin ilâhî sıfatlar anlayışına odaklanılarak konunun ontolojik altyapısı kurulmakta; sıfatları tasnif edişi ve Allah’ın zâtıyla kâim olan sıfatların mahiyetine dair yaklaşımları incelenmektedir. Bu teorik zemin üzerine inşa edilen Kelâmullah meselesi ise Mu‘tezile ve diğer muhalif fırkaların görüşleriyle karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. Bâkıllânî’nin sistemindeki en belirgin unsur olan lafzî kelâm ile nefsî kelâm arasındaki kesin ayrım, çalışmanın merkezinde yer alır. Bâkıllânî; kıraat, kitâbet ve hıfz gibi eylemlerin yaratılmış beşerî fiiller olduğunu savunurken, bu fiillere konu olan ilâhî kelâmın kadîm olduğunu vurgular. Harflerin ve seslerin sonradan yaratıldığına dair sunulan naklî delillerin yanı sıra, insan fiillerinin değişkenliği ve geçiciliği üzerinden geliştirilen aklî kanıtlar da metinde detaylandırılmaktadır. Kur’an’ın mahluk olup olmadığına dair tarihsel tartışmaları Bâkıllânî özelinde yeniden okuyan bu eser; tilâvet ile metluv, kıraat ile makrû ve kitâbet ile mektûb arasındaki farkı merkeze alarak doğru bir ulûhiyet tasavvuru sunmayı amaçlamaktadır. Hem akademik araştırmacılar hem de lisans ve lisansüstü düzeydeki ilim talebeleri için hazırlanan çalışma, klasik kelâm literatürünün en girift meselelerinden birini güncel ve akıcı bir dille yeniden anlamlandırma çabasını temsil etmektedir.